Nif Adı

Yayınlanma Tarihi : 25 Mart 2026, 09:57

Rahim Sağ

Bugünkü “Kemalpaşa”, kentsel yerleşimi ve adı, değişik tarihsel süreçtelerde ve yaygın nitelikli kaynaklarda “Nymphaion”(1), “Nimfayo”(2), “Nimfeon”(3), “Nimfeo”(4), “Nimfio”(5), “Nymphis”(6), “Nymphe”(7), Nifi”(8), “Nimfi”(9), “Nemfiyo”(10), “Nymphio”(11), “Nymphaeum”(12), “Nymphi”(13), “Nimphea”(14) ve 1923 yılının ortalarında “Kemalpaşa” olarak değiştirilene kadar, yakın bölge yerleşikleri tarafından değiştirilmeden önceki resmî kaynaklarda da, daha çok Osmanlı-Türk yerleşiklerince söylendiği gibi, “Nif” olarak geçmektedir.

“Nif” adının kökeni ve anlamı üzerinde farklı değerlendirmeler ile çok farklı akademik görüşler bulunmaktadır. En yaygın görüş, Nif’in adının Yunanca “gelin”(15) anlamına geldiğine ilişkin olanıdır. Bu, aslında “Nif” ile “Nymphe” kelimesi arasında bağlantı kurularak açıklanması açısından akla ilk gelen yaklaşımdır. Nitekim, geçtiğimiz yıl büyük dedesinin değirmeni, evi ve fırınını bulmak için Bağyurdu’na Kanada’dan gelen bir mübadil ailenin torunu bana İngilizce “Nif nedir?” sorusunu sormuştu. Ben, kendisine açıklarken onların Kemalpaşa’yı nasıl adlandırdıklarını sorduğumda bana “Nifyo” demişti. “Kemalpaşa” adlandırmasını hatta “Parsa” ve “Bağyurdu” adlandırmasını biliyordu ama “Nif” sözcüğü hafızasında hiç yoktu; çünkü sadece Türkler Nif kelimesini kullanıyorlardı. Aynı görüşmede, ziyaretçimize (ismini izin almadığım için yazamıyorum), “Nifyo” kelimesinin onların dilindeki anlamını sordum, cevabı çok netti: “Gelin.”

Yunan Mitolojisi’nde “Nypheler”, su perileridir. “Nif” adı, “Nimfeon” sözcüğünden türemiş, daha sonra “Nimfi” ve nihayet “Nifi”ye dönüşen “gelin” manasında bir isimdir.(16) Engin Berber, “Bahar aylarında çiçek açan kiraz ve meyve ağaçları doğayı pembe-beyaz renklerle donattığında, tepeler ve yamaçları gelinlik giymiş gibi olduklarından, kazaya bu isim verilmiştir.”(17) demektedir. Öte yandan bu konuda “rivayetlere göre bahar aylarında kiraz ve meyve ağaçlarının çiçek açması ile Kemalpaşa (Nif) ovası pembe ve beyaz bir örtüye bürünür. Yüksek tepelerden bakıldığında gelinlik giymiş bir dağ görünümünde olması nedeniyle bu dağa Nif Dağı, yerleşim yerine de Nif denilmiştir.”(18) değerlendirmesi “Nif” adının bu anlamdaki kullanımı için dikkate alınabilir bir yaklaşımdır.

“Nif” adının etimolojisine ilişkin ikinci görüş de “Nymphaion” kelimesine dayandırılmasıdır. “Nymphaion” ise bilindiği üzere “anıtsal çeşme binası”(19) yani şadırvan anlamına gelen bir addır. Nif’in su yönüyle zengin bir bölge olması, verimli suyolları üzerine anıtsal çeşmelerin yapılması ve bu anıtsal yapıların kentin mimarî görünüşüne baskın etkisi ile bu çeşmelerinin dışarıdan bile dikkat çekecek kadar çok sayıda olması nedeniyle de bu adla anıldığı düşünülmektedir. “Adını zengin pınarları nedeniyle su perilerinden (Nymphe) alan Nif”(20) adı da, anlamı da yine su ile bağlantılıdır. Nitekim Nikau Karara 1968 yılında Atina’da yayınlanan ΤΟ ΝΥΜΦΑΙΟ (ΝΥΦΙΟ) ΕΝΑ ΧΩΡΙΟ ΜΕ ΒΥΖΑΝΤΙΝΗ ΑΙΓΛΗ ΣΤΗΝ ΠΕΡΙΟΧΗ ΤΗΣ ΣΜΥΡΝΗΣ/ Nimfaion (Gelin) -İzmir Bölgesinde Bir Bizans Köyü- başlıklı kitabında 1922 yılından önce kasabada mevcut bulunan 23 anıtsal çeşmenin varlığından, bu tür çeşmelerin çokluğunu özellikle vurgulayarak ve bu çeşmelerin bir kısmının özel adıyla anılacak kadar bilinirliğinden söz etmektedir.(21)

“Nif” adının “gelin” ya da “su pınarı/çeşme” anlamına geldiğine ilişkin yaygın kanıya rağmen, bu ada ilişkin farklı bir görüş ve itiraz “Nif’ adının, “Nymphaeion’dan bozma olduğunu sanmıyorum.” şeklinde bir yaklaşımla, Prof. Dr. Bilge Umar’dan gelir. Bilge Umar, “Türkiye'deki Tarihsel Adlar” adlı eserinde “Nif” adının kökeni ve anlamı üzerine farklı bir değerlendirmede bulunur: “Kanımca Nif adının kökeni Anadolulu’dur ve Nymphaeion, o Anadolulu ad dolayısıyle, Hellenleşme döneminde türemiş başka bir addır. Anadolulu adın ‘Kar’ anlamında, Niuwa/Niwa gibi bir şey olduğunu ve destan kişisi, bu yörenin yerlisi Niobe’nin adının dahi gerçekte bundan türediğini sanıyorum. Benzer bir sözcük, eski Hellen dilinde, ‘Kar’ anlamında Nipha biçimiyle bulunduğu gibi; göreceğimiz üzere, İran’daki Nihavend kentinin adı, öz biçiminde, Niphawanda (Niphawanda, Karlı) idi.”

“Gerçek Niwa, hâlâ Nif Dağı diye anılan, İzmir’in doğu yanıbaşındaki, eteğinde Kemalpaşa kasabasının bulunduğu yüce dağdan başkası değildi sanırım. (…) İzmir yöresinin, yıl boyunca doruğu yakınlarında en uzun süreyle (ortalama iki-üç ay) kar tutan dağıdır. Sonuç olarak, gerek Nioba/Niobe adının gerek Nymphaion, Nif adlarının, Luwi dilinde ‘kar’ anlamına gelen niwa ile bağlantılı bulunması olasılığı vardır.”(22) Bu çerçevede, bir yerleşim birimine ad verilirken en ilkel refleks olarak o yerin benzer ve yakın bölgelerinden açıkça farklı yönlerinin ve özelliklerinin göz önüne alınması durumu yaygın olarak görülür. İzmir gibi, Akdeniz ikliminin aşırı sıcaklığını neredeyse yıl boyu yaşayan bir bölgede, iki-üç ay da olsa dorukları kardan arınmayan bir dağa “karlı” ve o dağa ait yerleşim birimine bu nedenle “karlı-yer” anlamına gelen bir adı vermek tarihsel ve coğrafî gerçekliğe aykırı bir durum değildir.

Ancak bu konuda kesin bir sonuca ulaşmak, sosyal bilimler açısından, asla mümkün değildir.

KAYNAKÇA

¹ Sevan NİŞANYAN, Adını Unutan Ülke, İstanbul 2010, s. 178.

² Dido SOTİRİYU, Benden Selam Söyleyin Anadolu’ya, İstanbul 1997, s. 198-199.

³ Aguste BAILLY, Bizans Tarihi, İstanbul (tarihsiz), s. 387.

⁴ Engin BERBER, Bir İzmir Kâbusu – Mütareke ve İşgal Dönemi Üzerine Yazılar, İzmir 2002, s. 103. Engin Berber ayrıca “Rumların, kağıda yazarken Nimfeo, konuşurken Nifio” derlerdi bilgisini vermektedir. (age, s.103)

⁵ Semavi EYİCE, “İzmir Yakınında Kemalpaşa (Nif)’da Laskaris’ler Sarayı”, TTK Belleten, Ocak 1961, C.25, S.97, s. 1.

⁶ Şemseddin Sami, Kamus’ulÂlam, İstanbul 1319, C. 6, s. 4632; Tahir SEZEN, Osmanlı Yer Adları, Ankara 2017, s. 448.

⁷Deguignes, Hunların Türklerin Moğolların ve Daha Sâir Tatarların Tarih-i Umumîsi, İstanbul 1924, C. 4, s. 137.

⁸ İlhan PINAR – Yaşar ÜRÜK, “Kemalpaşa” md., İzmir Kent Ansiklopedisi – İzmir’de İdari ve Mahalli Yer Adları, İzmir 2013, C. 2, s. 281.

⁹ Semavi EYİCE, agm, s.1

¹⁰ İkinci Evliya Çelebi, Seyahatnamesi-İzmir’e Seyahat, İstanbul 1948, s. 82.

¹¹ Vital Cuinet, XIX. yüzyılın sonlarında kaleme alınan gezi notlarında yerleşimin adı hakkında “Günümüzde Rumların Nymphio, Türklerin Nif dediği Nymphaeum” ifadesini kullanmaktadır. (Bir Zamanlar İzmir /İzmir Sancağı, 1893, Çev. Osman Köker, İstanbul 2009, s. 41.)

¹² Vital Cuinet, agy.

¹³ Nikau KARARA, ΤΟ ΝΥΜΦΑΙΟ, Atina 1968, s.15

¹⁴ Nikau KARARA, agy.

¹⁵ 1925’te Kemalpaşa’da doğmuş olan şair, milletvekili ve uzun yıllar bakanlık yapan Ali Naili Erdem anılarında “Nif” adı için “Nif benim doğduğum ilçenin eski adıdır. ‘Gelin’ anlamına geliyor” bilgisini vermektedir. Ali Naili ERDEM, Siyasetin Yollarında, İstanbul 2004, s. 18.

¹⁶ Bilge UMAR, Türkiye’deki Tarihsel Adlar, İstanbul 1993, s. 602.

¹⁷Engin BERBER, “Mütareke ve Yunan İşgali Döneminde Nif (Kemalpaşa) Kazası”, Kemalpaşa Kültür ve Çevre Sempozyumu, İzmir 1999, s. 291.

¹⁸ Nurşen YASAK, XIX. Yy. Ortalarında Nif Kazasının Toplumsal ve Ekonomik Durumu, Ege Ünv., SBE, (Basılmamış) YL tezi, İzmir 1996, s.2.

¹⁹ Veli SEVİN, Anadolu’nun Tarihi Coğrafyası, Ankara 2001, s. 272.

²⁰ Ersin DOGER, age, s.18.

²¹Nikau Karara, ΤΟ ΝΥΜΦΑΙΟ (ΝΥΦΙΟ), s.28.

²²Bilge UMAR, Türkiye’deki Tarihsel Adlar, İstanbul 1993, s. 602.

Editör Notu: Bu yazı Kemalpaşa Times dergisi Sayı- 5 / Mart 2026 18-19'uncu sayfada yayınlanmıştır.